Edition en chantier du Catholicon Montpellier-Stockholm
.
Le texte de base est celui de Montpellier, Faculté de Médecine, MS H110.
©
Les notes et les variantes se trouvent encadrées en bas de la page.
Les codes suivants indiquent leur caractère
(f.1ra)
<..> est faite ou xiie an(1)
Ablacto .as - ex *ab et *lacto .as - oster du lait
Ablativus - ab *auffero .fers dicitur - Ablatus .a .um
et hic Ablativus .ivi ablatif case et
Ablativus .va .vum celui qui oste
Abligurigo .ginis - ab *abligurio .ris - folle largesse ou
degastemens
Abligurio .ris - ex *ab et *ligurio .ris - mengier gloutement ou
degaster
Abl<e>go .as .avi .re - condempner ou
desromp<r>e(2)
Ablunda. de - paille(3)
Ablusio .onis - mondacion, lavement
Abluo .is .ui .lutum - ex *ab et *luo .is - laver ou purger
ordures - inde Ablutus .a .um
lavé
Ablutinacio .nis - ex *ablutino .nas, quod componitur ex *ab et *lutino
.as - absconsion
de lumiere(4)
Ablutes .tium vel Ablucia .ciorum - lieux
plains de eaue
Abluvio .onis - ab *abluo .is - nestoyeure d'ordure
Abnego .gas .avi .re - refuser
Abnepos .tis - filz du filz au filz au nepveu(5)
Abnormis - in ¶Norma exponitur
Abnuo .is .ui .utum - ex *ab et *denuo .is - refuser ou
deffendre
Aboleo .es .ui vel .levi .litum vel .letum - puir, destruire ou
occire
Abolitus .ta .tum - deffais ou destruis et a genitivo
*aboli<ti> addita `o' fit Abolicio
deffateure ou abolivion et dicitur ab *aboleo .es(6)
Abolla .le - dicitur quasi abulla .le - vesteure de senateur aornez
de pierres precieuses
Abhominor .aris .tus sum vel fui .ri - ex *ab et *ominor .aris -
condempner, estrangier ou
maldire, unde hoc Abhominium .nii maudiçon et hoc
Abhominarium .rii lieu a estre maudiceur
Abhorigenes .num - in plurali, ex *ab et *origo, quod in singulari
numero declinatur: hec
aborigo .ginis - naiscences ou fruis de nulle valeur (f.1rb) et dicitur hic et hec
Aborigines .nis
vilain rural et inde Aborigeneus .a .um gens defaillans de
ligne
Abooris - scandellosus
Aborior .riris vel aboreris - ex *ab et *orior - vide in ¶Orior
Aborsus - mal nez ou qui n'est pas nez vif(7)
Abortio .tis .ivi .ire .itum - faire avortun
Abortivus .a .um - ab *orior, et hoc Abortivum .vi
avorton ou celui qui resoigne
Abpatruus .ui - le pere au pere de son tayon
Abra .bre - dicitur quasi ab ara - meschine franche(8)
Abrado - .i. desero effacier ou delaissier
Abraham - componitur ab *abba, quod est pater vel excelsus -
propre nom, nom d'un
ancien pere ou pere de moult de gens
Abrenuncio .as .avi .re .atum - ex *ab et *renuncio .as - renoncier
ou despiter
Abrech - hebreum verbum dicunt quidam esse et ex hoc sermone
transfer<ri> patrem
tenerum(9)
Abrepticius .cii - forçonneux
Abrogo .as .avi .re - vide in ¶Rogo - desrompre ou denoyer
loy
Abrotonium .nii - nom de fame, flateresse
Abrumpo .pis .upi .pere - separer ou destruire
Abs - in quibusdam pro ab cum dictionibus insipientibus a `c'
componitur, ut abscondo,
abscindo et hunc a, ab, abs fere eandem significationem, galice de(10)
Absalon - pays de pere par le contraire car il muet guerre contre
son pere
Abcedo .dis .di .dere - departir par absence
Abscidit - si componitur ab *scindo .dis corripitur penultima, sicut
prima de scidit et est
preteritum et declinatur abscindo .dis .di, abscisisti; si vero componitur a *scindo .dis et *abs
preposicione producitur penultima in presenti et in preterito et declinatur abscido .dis .di per unum
`s' <in supino>(11)
(f.1va)
Abscindo .dis .di .ssum - per duas `s' ex *ab et *scindo .dis -
taillier d'une chose l'autre
Abscido .dis .di .d<er>e .scisum - ab *abs et *cedo -
occire
Abscissura .re - intervale
Abscio .is .vi .ire - yssir de sa memoire
Absilio .is .ivi .ire - departir
Absirtus .ti - propre nom du frere de Medee(12)
Abscissus .a .um - per unum `s' - decoper et dicitur ab
*abscido(13)
Abscondo .dis .di vel .didi .dere .itum vel .consum - ex *ab et *condo
.dis - mucier - unde
Absconsus .sa .sum et Absconditus .ta .tum
mucier
Absens .tis - componitur ex *ab et *sensus - defaillant, loing de
touz sens - unde
Absenter, adverbium, et hec Absencia .cie absence ou
defaulte et Absento .tas absenter ou
mucier et Absentanus .na .num qui se absente(14)
Absencio .tis .si vel .ivi .ire et Absencior .iris - ex
*ab et *sentio .tis - dissentir ou
descorder
Abcida .de - grecum est - lez de ediffice ou emispere qui
reçoit lumiere
Absinthium .thii - grecum est - herbes ameres(15)
Absictos - pierre precieuse noire, pesant, laquelle eschauffee ou
feu tient sa chaleur par
vii jours(16)
Absis .dis - luisant ou emispere en une partie du cercle de
planete(17)
Absolutus .ta .tum - ab *absolvo .vis - desliez ou absoluz comme
aucun nom ou verbe et
comparatur absolutus .tior .simus - unde Absolute, abso<lu>tius .ssime
vel .ssimum et
componitur Inabsolutus .ta .tum(18)
Absisto .stis .steti - cesser ou departir
Absono .as .ui .itum - componitur ex *ab et *sono .nas -
discorder - unde Absonanter
discordaument et hec Absonancia .cie discordance et
Absonus .na .num discor(f.1vb)dant
Absorptus .a .um - ex *ab et *sorbeo .bes - moult envidiez ou
engloutis
Abstemius .mii - componitur ex *ab et *themetum et *abstineo .es -
unde Abstenus .na
.num sobre ou abstinens(19)
Abstinencia .cie - formatur ab *abstinenti addita `a' fit
Abstinencia et accipit `t' sonum
de `c' - abstinence qui est aucune foiz vices ou vertus(20)
Abstineo .nes .ui .ere - ex *ab et *teneo .nes - abstenir, loing
tenir et construitur cum
genitivo et accusativo, quandoque cum accusativo et ablativo cum prepositione vel sine
prepositione in eodem sensu - unde Abstinens, participium, et est nomen et
tunc comparatur
abstinens .cior .ssimus
Absto .as .steti .are - loing estre
Abstinus .ni - sobres
Abstraho .his .xi .here - ex *ab et *traho .his - oster, fortraire ou
desrompre
Abscindere - abscondere(21)
Absum .es, affui .esse - ex *ab et *sum, es, est - deffaillir ou loing
estre et habet duo
tempora participii, scilicet absens et abfuturus
Absumo .mis .sumpsi .mere - us[ur]per a luy
Absurdum .di - horrible ou non bel a oïr
Abundo .as .avi .re - ex *ab et *undo .das, quod non est in usu -
abonder - unde
Abundus .da .dum vel Abundans .tis abondant -
inde Abondanter, adverbium, et Abunde
abondement
Abversor .saris .atus sum - separer d'aucun autre
Abusio .nis - ab *utor .teris - abusion
Abusive - adverbium qualitatis - quant on fait contre
l'usage
Abusus .sus .sui - ab *abutor .teris, et potest adiective declinari -
mauvais usage contre
raison
Abutor .eris - ex *ab et *utor - contre raison user(22)(f.2ra)
##Ac - adverbium(23)
Acaliculis .lis - ex *ab et *calix - bouteillier ou bouteilliere
Acaris .dis - componitur ex *ab et *caris, quod est gratia - non
gracieux, oublians les
benefices receuz(24)
Acanto .as .avi .are - ex *ad et *canto .tas et mutatur `d' in `c' -
rechanter ou environ
chanter(25)
Accedo .dis .cessi .cedere - ex *ad et *cedo .dis, cessi <et>
mutatur `d' in `c' - aprochier
Accelero .ras .avi .re - ex <*ad> et *celero .ras et mutatur `d' in
`c' - haster
Accendo .dis .di .dere - ex *ad et *candeo .des et mutatur `d' in `c' -
alumer ou embraser
Accentuo .as - verbum frequentativum - souvent chanter,
accentuer ou pronuncier(26)
Accepcio .onis - formatur a genitivo vero *accepti addita `o' fit
Accepcio - prenance(27) -
hic nota quod accepcio personarum magnum est peccatum ad cuius intelligenciam nota quod
personarum accepcio est duplex: uno modo secundum se simpliciter et sic maioris dignitatis est
ille qui habundat in donis gratie spiritualibus, alio modo per bonum commune contingit enim
quandoque quod ille qui est minus sciens potest magis conferre ad bonum commune propter eius
potenciam vel industriam secularem vel propter aliquod huiusmodi
Accepto .as - ab *accipio .pis derivatur - faire agreable ou
souvent prendre - inde
Acceptus .a .um agreable ou amé
Accersio .is .sivi .ire - ab *accerso .sis - vide in ¶Accio .tis
Accerso .sis - vide in ¶Accio .tis(28)
Accido .is .di, caret supino - ex *ad et *cado vel ex *ad et *cedo .dis et
tunc producitur
`ci' - occir ou occire(29)
Accieo .es - ex *ad et *cieo .es - vide in ¶Accio .tis(30)
Accingo .gis, accinxi .ctum - ex *ad et *ango .gis mutata `d' in `c' - fort çaindre ou aourner (f.2rb) et nota quod accingimur bellaturi, precingimur icturi, succingimur ministraturi - unde versus:
ad pugnam accin<c>tus, `pre' pergit, `sub'que ministrat [:versus](31)
Accino .is .ui? .centum - ex *ad et *cano .is - chanter
ordeneement ou a bon acort(32)
Accio .cis - ex *cieo componitur cum *ad et dicitur
Accieo .es, accivi, accitum et accio,
actis .ivi .itum - appeller ou huchier et dicebatur accio, actis in eodem sensu
secundum antiquos,
et ab utroque istorum descendit verbum desiderativum in `so'; ab arcio antiquo debet dici accesso
.sis sed quia arcesso descendit ab arceo .es et ideo causa differentie mutatum est primum `s' in `r'
in eo quod descendit ab arcio antiquo et dicitur arcesso .sis - Item ab accio moderno descendit
accesso .sis sed quia ab accedo .dis similiter descendit accesso .sis ideo causa differentie in eo
quod venit ab accio mutatum est primum `v' in `r': accerso .sis - invenitur ergo accerso ars, arcio,
arcesso ab arceo, accerso ab accio, accesso ab accedo - invenitur aliud verbum quarte
coniuga<tionis> derivativum ab accerso in eadem significatione cum eo, scilicet accersio
.sis(33)
Accipio .pis - ex *ad et *capio .pis - prendre ou paistre, ravir ou
convoitier(34)
Accipiter .tris - ab *accipio .pis, quod idem est quod rapere in una
significatione - faucon
ou autre oisel qui a moult d'ongles a oster aucune chose
Acciare - facere ferrum durissimum
Accida - grece - genus pigmenti colati une maniere de
pigment
Accidalus .li - une fontaine - unde
Accidalia .i. Veneris festivitates(35)
Accidens - est quod de pluribus differentibus specie predicatur in eo
quod quale fit, non in
substancia predicatur vel accidens est quod adest vel abest preter subiecti correctionem [aliis
corruptionem](36)
Accidere - malum contingere facto, obtingere sorte, evenire(37)
Accidari - stomacari - unde Accidia (f.2va)
Accidus - .i. accerbus aigres
Accipiensera - genus avis(38)
Accipe - pro audi, ut da pro dic
Accirologia - ab *a, quod est sine, et *chir vel *chiros, manus, et
*logos, sermo, et
transfertur - immanualis vel non usitatus sermo, ut in doctrinali discipulus et cetera(39)
Accisa - ciromoysa(40)
Accitabulum - quasi accitum ferro dicitur .i. sonabulum(41)
Accitare - sepe vocare - est frequentativum(42)
Aclamo .as .avi .are - excuser ou encuser
Aclides .dium - une maniere de dars
Acclinatus .a .um - enclinez
Aclino .as .avi .are - ex *ad et *clino .as - encliner - unde
hic et hec Aclinis et hoc .ne et
Aclinatus .ta .tum in eodem sensu enclinez et unde hoc
Aclinatorium .rii lieux a encliner ou
reposer comme coite ou coussin(43)
Aclinus .na .um - .i. inclinatus(44)
Acola .le - dicitur ab *acolo .lis - voisin ou prochain cultiveur
d'estrange lieu
Acolo .lis .ui .cultum - ex *ad et *colo .lis - honorer, habiter ou
arer(45)
Accomodo .as .avi .are - ex *ad et *comodo .as - prester ou
aucune foiz donner
Accolotistari - affectare passive gresse(46)
Acclus - Tuscorum linga - .i. Iunius mensis ou mois de l'an,
juing(47)
Accubo .bas .avi - ex *ad et *cubo .as et Accumbo
.bis .bui .itum - accouchier et
proprement est mignier - unde Accubans .antis
accouchant(48)
Accuro .as .avi .re .atum - ex *ad et *curo .as - diligeaument
curer ou procurer - unde
Accuratus .ta .tum procurer ou procureur(49)
Accurso .as .avi .re - formatur ab *accursu supino de *accurro `u' in `o'
- souvent courre
Accuso .as .vi .are - ex *ad et *cuso, quod non est in usu -
blasmer ou accuser en fait, en
terme et inde Accusatus .a .um accusé (f.2vb) et
*accusatu addita `o' fit Accusacio accusacion(50)
Aceo .es - ab *acuo .cuis et non est in usu aceo - estre fait
aigre
Acephalus .la .lum - ab *a, quod est sine, <et> *cephas, quod est
capud, quasi sine capite
- heretique ou colliege ou chapitre sans chief ou souverain
Acer .cris .cre - ab *acuo .is dicitur in duabus significationibus - fort ou amer, cruel ou courageux - dicitur et hic Acer, hec acris et hoc acre arbre et comparatur acrior, acerrimus - unde Acriter, acrius, acerrime et hec Acritas .tis et hec Acertudo .nis et hec Acredo amertume ou aigrement - *acer adiectivum componitur cum *per et <dicitur> Peracer moult aigre et notandum quod acer adiectivum producit primam sed substantivum eam corripit - unde versus:
dicitur arbor acer, vir fortis et improbus acer(51)
[versus]
Aceratus .a .um - ab *acus, aceris - puant
Acerbus .a .um - derivatur ab *acer .cris .cre - aigre et
comparatur acerbior .bissimus -
unde hec Acerbitas .tis aigreté et
Acerbo .as, quod non est in usu sed componitur Exacerbo
.bas
cueillir vin aigre [ou fruit aigre, mal maur](52)
Acernus .a .um - ab *acer, aceris - d'erraule
Acero .as - non est in usu sed componitur Exacero
.as purgier d'ordure de forment ou
d'eraule; [revennures ou nettoiement de froument](53)
Aceronicus .ci - aigre, qui n'espargne homme
Acerra .re - ab *acer .ris - enchassor d'eraule
Acerau - .i. intellectu
Acerris, huius .ris - une cité en Champaigne(54)
Aceries dicitur genus securis(55)
Accessio - est emolumentu<m>, lucrum(56)
Acestes - rex Siculorum de genere Troianorum(57)
Acervus .vi - comble ou moncel - inde
Acervulus .li, diminutivum petit comble et
Acervulus .la .lum demy petit comble et
Acervosus .sa .sum <...> verbum activum combler - inde
Acervatim, adverbium acomblement (f.3ra) et componitur
Coacervo .as - Exacervo .as et dicitur
acervus ab *acer adiectivo(58)
Acesco .scis - inchoativum de *aceo .ces - commencier a
enaigrir et componitur cum *ex
et dicitur Exacesco .scis ab *ex et *acesco .scis(59)
Acetabulum .li - dicitur ab *accetum .ti, et hoc
Accetarium .rii pro eodem sensu vaissel
a mettre vin aigre(60)
Acetum .ti - dicitur ab *aceo .ces - aigre vin ou yaveux -
unde Acetulum .li,
diminutivum(61)
Achacia .cie - fructus silique(62)
Acha - grece, amenitas latine doulceté
Achademia .mie - ville ou Platon estudia -
unde Achademicus .a .um platonicien ou
philosophe ensuyvant Platon(63)
Achaia .ie - une province de Grece et est trium
sillabarum(64)
Achala .le - provincia Troie la province de Troye(65)
Achalantia - avis vepribus assueta, dicta ab *achalantis grece .i. spinis;
hanc alii lucinam
vocant .i. carduelum - achalantes carduelis albus et spina grece dicitur(66)
Achantus - genus floris crocei coloris - nomen herbe que in Assiria
crescitur et nascitur
unde vestis ungitur achantina et est arbor in Egipto semper frondens dicta quia spinis plena(67)
Achar - est civitas que ut Nisibi dicitur
Acharon - civitas Palestine que nunc Cesarea est et cetera(68)
Acharinani .orum - Greci Acharnie, dicte ab *Acharon civitate(69)
Achatalectum - versus qui legitime fine concluditur(70)
Achatetis? - gemma magna habens in mediis circulos nigros et albos
iunctos et variatos(71)
Achateon - i grant voille qui est ou milieu de une nef(72)
Achas - interpretatur apprehendens(f.3rb)
Acharias - idem est(73)
Achari - grece dicuntur cum manus frigide nature aut pedes sunt(74)
Achates .tis - pierre precieuse ou conte d'Enee(75)
Achas - grece, tristis latine
Achat - dicitur frater patris(76)
Achatus .ti - petite nef ou arche
Acheturo .as .avi .are - contrahere vel festinare
Achei - qui Achivi dicti sunt ab *Acheo, filio Iovis - gens de celle
secte(77)
Acheldemach - interpretatur ager sanguinis champ de
sanc(78)
Acheron .tis - ab *a, quod est sine, et *chere, salve vel gaude,
componitur - borne
d'e<n>fer ou enfer(79)
Achila .le - un lieu ou David se muça
Achilles .lis - ab [*a], quod est sine, et *chille, quod est labium -
c'est celui qui n'a nulles
levres ou propre nom d'un qui eust grosse levres - per antiffrasin et hic
Achileus .lei pro eodem
et Achileus .a .um penultima producta(80)
Achivi - Grieux descendans de filio Iovis(81)
Achobor - grece, mus latine soris
Acholei - introitus(82)
Acholiti - grece, ceroferari latine acol[it]es portans les cierges
quant on dit l'euvangille(83)
Acholitus .ti - acolites(84)
Acholitatus .ta .tum - promotus ad illum sacrum ordinem(85)
Achone .arum - portus [B]ithinie ubi sunt aconita(86)
Accidia .die - ab *acis grece, quod est cura latine - p[r]esce,
tristece ou ennuy - unde hec
Acidiola .le - eius diminutivum, et Accidiosus .sa
.sum pareceux et Accidior .aris tristeur
avoir, angoisse ou ennuy(87)
Acidus .da .dum - ab *acetum dicitur - aigre, amer ou yaveux et comparatur acidior .ssimus - unde hec Aciditas .tis amertume(f.3va)